พัฒนาการ เชียงรายเมืองสร้างสรรค์

จากต้นกำเนิดอารยธรรมโบราณ
สู่ความผสมผสานหลากหลายของผู้คน

เมืองเชียงรายถูกสร้างโดยพญามังราย มาตั้งแต่ปี พ.ศ.1805 และผ่านผู้ปกครองมาอย่างยาวนานจนกระทั่งกลายมาเป็นส่วนหนึ่งของประเทศไทย มีความเปลี่ยนแปลง และพัฒนาการของ “เชียงราย” หรือ แอ่งเชียงแสน-เชียงราย มีสอง ระลอกใหญ่
ระลอกแรก เป็นการรวบรวมผู้คนแล้วตั้งมั่นสร้างเมืองโดยราชวงศ์มังรายในช่วงต้น พุทธศตวรรษที่ 19 
ระลอกสอง คือ เชียงรายจึงกลายเป็นหน่วยปกครองของรัฐไทยในฐานะจังหวัดหนึ่ง ภายใต้ระบบเขตการปกครองแบบใหม่ที่รวมอำนาจการบริหาร สูงสุดไว้ที่กรุงเทพฯ

วัดเจดีย์หลวง อ.เชียงแสน จ.เชียงราย

     การประกอบสร้างเมืองเชียงรายหลังเกิดเส้นเขตแดนที่รัฐไทย (สยาม) ให้เป็นเมืองชายแดนในบริบทของกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลก ทำให้มีองค์ประกอบของการสร้างเมืองเชียงรายในการประกอบสร้างให้เชียงรายในปัจจุบัน โดยมีพัฒนาการดังนี้
ช่วงที่ 1 เชียงรายกับการออกแบบของรัฐจารีตก่อน พุทธศตวรรษที่ 25 ที่มีความเปลี่ยนแปลงของพื้นที่ก่อนการเกิดขึ้นของสนธิสัญญาเรื่องเขตแดนระหว่างอังกฤษ ฝรั่งเศส กับสยาม ซึ่งจะมีลักษณะแบบรัฐแสงเทียน คือ มีศูนย์กลางอำนาจและการควบคุมแผ่ออกไปปกครองดินแดนรอบๆ ยิ่งไกลอำนาจปกครองจากศูนย์กลางก็จะอ่อนไป การค้าทางไกลเป็นปัจจัยหนึ่งของการกำเนิดเมืองต่างๆ บนเส้นทางการค้าในลุ่มน้ำโขง น้ำกก และน้ำปิง เนื่องจากเป็นจุดแวะพัก จุดการจัดเก็บภาษี-ค่าผ่านทาง รวมถึงด่านการค้า และจุดรับซื้อทรัพยากรและกระจายสินค้า เป็นส่วนหนึ่งให้เกิดความมั่งคั่งในแต่ละพื้นที่จนก่อตัวขึ้นเป็นเมืองต่างๆ ในแถบลุ่มน้ำโขง-สาละวิน เช่น เชียงรุ้ง เชียงตุง เชียงแสน เชียงราย เชียงใหม่ หัวเมืองไทใหญ่ เป็นต้น
ช่วงที่ 2 เชียงรายหลังเกิดเส้นเขตแดน (พ.ศ. 2430 – 2500) มีการรวบรวมตำนานในท้องถิ่นมาเชื่อมโยงกับประวัติศาสตร์รัฐส่วนกลางดังปรากฏ “พงศาวดารโยนก” หรือ “พงศาวดารลาวเฉียง” ของพระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค) ในช่วงปลายทศวรรษ 1890 ถึงต้นทศวรรษ 1900 ซึ่งเปลี่ยนให้เชียงแสนและเชียงรายมาเป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์รัฐส่วนกลางที่มีความสัมพันธ์กันมาอย่างยาวนานเพื่อสร้างความชอบธรรมเหนือดินแดนดังกล่าว รวมถึงการเปลี่ยนแปลงพื้นที่และให้ความหมายใหม่ต่อเมืองต่างๆ ผ่านการจัดลำดับชั้นของคนแต่ละกลุ่ม ไปจนถึงการสร้างหลักฐานทางประวัติศาสตร์ให้จับต้องได้ผ่านการเดินทางสำรวจพื้นที่เมืองโบราณในหัวเมืองต่างๆ

หอนาฬิกาเฉลิมพระเกียรติฯเชียงราย อ.เมือง จ.เชียงราย

ช่วงที่ 3 เชียงรายกับการออกแบบโดยความเป็นสมัยใหม่ (ทศวรรษ 2500 – 2530) การสร้างพลเมืองใหม่ ให้เชียงรายเป็นแหล่งอนุบาลและพักฟื้น กล่อมเกลากลุ่มชาติพันธุ์ที่ยังไม่เป็น “คนไทย” ให้พร้อมที่จะเป็นไทยอย่างสมบูรณ์ โดยมีการสร้างโครงสร้างพื้นฐานประวัติศาสตร์โดยองค์กรพัฒนาของรัฐ และองค์กรพัฒนาเอกชน ประกอบสร้างประวัติศาสตร์อุดมการณ์ทางการเมืองเรื่องรัฐชาติ การสร้างวีรบุรุษท้องถิ่น ที่เป็นนักพัฒนาและอุดมการณ์ความเป็นไทย
ช่วงที่ 4 เชียงรายกับสภาวะเมืองชายแดน เชียงรายกับการออกแบบหลังเปิดด่านชายแดน การออกแบบใหม่เชียงราย การสร้างโครงสร้างพื้นฐานประวัติศาสตร์โดยรัฐ และเอกชนที่เป็นประวัติศาสตร์ท้องถิ่น กลุ่มศิลปิน พระสงฆ์ และผู้คนที่เป็นผลผลิตของความเป็นสมัยใหม่ใน    ช่วงที่ 3 ที่กลับมายังเชียงรายและร่วมกัน  ออกแบบเชียงรายใหม่
ที่มา: Pollawat Prapattong (2019)  “Chiang Rai as a Border Province under the Nation State’s Design of Border Space.”